Bleker’s laatste ontwerp van de Wet Natuur pakt aanzienlijk gunstiger uit dan de veel bekritiseerde versie uit oktober. Of Bleker’s Natuurwet het politieke geweld in Den Haag overleeft is nog niet bekend natuurlijk, maar in de nieuwste versie staat bescherming weer voorop. Dat kon je van het vorige ontwerp zeker niet zeggen. In het nieuwe ontwerp komt het wel heel erg aan op een goede handhaving. En was dat nu niet net het zwakke punt van de huidige wetten?
De nieuwe ontwerpversie is dus aanzienlijk beter dan de vorige. Hoe ik dat weet? In 
overheidskringen circuleert een notitie van het Ministerie van EL&I waarin de belangrijkste wijzigingen staan beschreven tussen de oktoberversie en het nog niet gepubliceerde wetsontwerp dat onlangs aan de Raad van State is toegezonden. In deze blog beschrijf ik een aantal hoofdlijnen, zoals deze uit de ambtelijke notitie blijken.
De eerste hoofdlijn is dat de nieuwe Wet Natuur vrijwel letterlijk dezelfde bescherming biedt aan vogels en zogeheten Bijlage IV soorten als de huidige Flora- en faunawet. Dat kan ook niet anders, want Nederland moet nu eenmaal voldoen aan de Europese Vogelrichtlijn en de Habitatrichtlijn. Vleermuizen bijvoorbeeld, maar ook rugstreeppad, waterspitsmuis, korenwolf, zandhagedis, kamsalamander en steenuil blijven op de zelfde manier beschermd als voorheen. Dat zijn precies de soorten waar nu in ruimtelijke procedures de meeste discussie over is. Daar zal dus weinig aan veranderen.
Eerder bezwaar tegen de oktoberversie was dat deze voor alle overige soorten alles toestond, behalve het doden. Je mocht bijvoorbeeld wel een dassenburcht vernietigen, als je het dier zelf maar in leven liet. In het nieuwe wetsvoorstel is dat niet meer mogelijk, al is de constructie anders dan in de huidige wetgeving. Naast het verbod om te doden, geldt nu ook de zorgplicht. Waar deze in de Flora- en faunawet nog als een machteloos artikel was opgenomen, is deze in de nieuwe wet krachtiger uitgewerkt. Er komt een lijst van soorten waarbij alleen schadelijke handelingen mogen worden uitgevoerd als deze bij het bevoegd gezag (meestal de Provincie) zijn gemeld. Zonder melding is men dus altijd strafbaar. Provincies krijg een aanschrijvingsbevoegdheid, mogen het werk stilleggen en dwangsommen opleggen. Ook moeten de handelingen een in de wet gedefinieerd belang dienen, bijvoorbeeld: er moet een dringende reden van groot openbaar belang zijn. Maar of dit in de praktijk gaat werken, is absoluut de vraag. Handhaving is niet het sterkste punt van de overheid. Veel zal afhangen van natuur- en milieuactivisten die de overheid hier bij de les houden.
Interessant is ook de ontwerplijst die nu circuleert. Die doet in omvang nauwelijks onder dan de huidige ‘tabel-2 en -3 lijsten’. In de nieuwe conceptlijst ontbreekt een aantal soorten, waaronder de kleine modderkruiper, de jeneverbes en een reeks van orchideeën. Maar daar staat tegenover dat nu ook veel, vroeger onbeschermde, rode lijstsoorten zijn opgenomen, waaronder een groot aantal planten, dagvlinders en libellen. Op de lijst staan nu ook weer veel tabel-1 soorten, zoals mol, veldmuis en bruine kikker. Omdat de Provincies het recht krijgen om deze lijsten aan te passen, verwacht ik dat we straks twaalf provinciale lijsten krijgen met, net zoals nu, drie beschermingsregimes: nauwelijks, licht en strikt beschermd.
In de nieuwe wet worden ‘Beschermde natuurmonumenten’ niet langer beschermd als deze niet samenvallen met een Natura 2000 gebied. Dat was in de oktoberversie ook al zo. Volgens de natuurorganisaties verliezen veel gebieden daarmee hun beschermde status. Maar de vraag is of dat waar is. Dit wetsvoorstel legt de verantwoordelijkheid voor de beschermde natuurmonumenten neer bij de Provincies. In de afgelopen jaren zijn deze al verantwoordelijk gemaakt voor de EHS en er zijn maar weinig beschermde natuurmonumenten die niet in de EHS liggen. Het is dus niet zo dat de bescherming voor deze gebieden per definitie vervalt, maar het zal nu meer op de Provincies aankomen wat er mee gebeurt. Of dit een achteruitgang is waag ik te betwijfelen. De meeste Provincies betonen op dit moment meer verantwoordelijkheid voor de natuur dan de rijksoverheid. Het Rijk acht zich nog wel verantwoordelijk voor de Natura 2000 gebieden. De wetgeving verandert op dit punt nagenoeg niet. Dat kan ook niet anders, want ook dit deel is gebaseerd op Europese verplichtingen.
Alles overziend is het beeld dus dat zowel soorten als gebieden over de hele linie op papier redelijk beschermd blijven, niet veel minder dan nu. Wel zal het beschermingsregime voortaan per provincie gaan verschillen. Ook hangt het succes door het meldingenstelsel wel heel erg af van de alertheid van burgers om de overheid aan te spreken en op de handhaving door (vooral) de Provincie. En juist handhaving was tot nu toe altijd het zwakke punt in de natuurwetgeving. En met straks onbetaalbare griffierechten wordt een goede bescherming echt een illusie. Nu maar afwachten wat er met Bleker’s Natuurwet gaat gebeuren. Met de val van Kabinet Rutte ligt het voor de hand dat de nieuwe Natuurwet voorlopig niet in procedure komt en mogelijk zelfs nooit wordt ingediend.
PS. Voor deze blog heb ik dankbaar gebruik gemaakt van de research die enkele van mijn collega’s op dit onderwerp hebben verricht.
